Klastry w Polsce - teoria i praktyka

Pojęcie "klastra"
Za jedną z najlepszych form wspierania rozwoju regionalnego i lokalnego uważa się obecnie często politykę promującą powstanie klastrów innowacyjnych i produkcyjnych. Tym samym rozwój regionalny uzależnia się od wykształcenia lokalnych systemów innowacyjnych bazujących na systemach produkcyjnych. Znajduje to odzwierciedlenie w szerokich badaniach i różnych przedsięwzięciach promujących i implementujących tę koncepcję w UE i na świecie.

Funkcjonuje wiele określeń na zjawisko przestrzennej koncentracji przedsiębiorstw powiązanych między sobą siatką różnorakich powiązań i więzi kooperacyjnych i konkurencyjnych, często skupionych wokół uniwersytetów i współdziałających z nimi oraz innymi instytucjami - w tym władzami lokalnymi. Coraz popularniejsze staje się obecnie wspólne określanie tego zjawiska mianem klastrów i klasteringu. Różnorodność definicji odzwierciedla jednak zróżnicowanie procesu klasteringu na świecie oraz systemowy charakter klastrów jako lokalnych systemów produkcyjnych czy innowacyjnych, dla których nie występuje model optymalny.

Wykształcenie się swoistej tkanki instytucjonalno-organizacyjnej w postaci klastra warunkuje we współczesnej gospodarce opartej na wiedzy osiągnięcie i utrzymanie przewagi konkurencyjnej na szczeblu międzynarodowym. W literaturze przedmiotu klastry są uważane za najbardziej dojrzałe formy organizacji produkcji z punktu widzenia zdolności do podtrzymywania rozwoju. Koncepcja klastra według Michaela Portera (1990) jest jednocześnie nowym sposobem myślenia o kreowaniu konkurencyjności międzynarodowej gospodarki, wymagającej odpowiednich działań ze strony władz centralnych i samorządowych, przedsiębiorców oraz różnych grup interesu.

Według OECD klastry to geograficzne koncentracje wzajemnie powiązanych ze sobą przedsiębiorstw i instytucji danego obszaru działalności gospodarczej. Fizyczna bliskość intensyfikuje przepływ wiedzy i przyspiesza rozwój instytucji, przez co zwiększa efektywność klastra. Formalne instytucje, jak uniwersytety, są integralną częścią klastrów. Proces klasteringu nasila podział pracy między pobliskimi firmami i konkurującymi ze sobą producentami, stymulując ich innowacyjność. Często firmy i instytucje klastra decydują się na stworzenie struktury/instytucji koordynującej ich wzajemne interakcje i współpracę. Tabela 1 przedstawia różne definicje stworzone w literaturze dla scharakteryzowania zjawiska klasteringu.

Tabela 1: Różne typologie klastrów

John Whalley i Pim den Hertog (2001) DTI (2000) Meyer-Stamer (2000)

Marshallowskie dystrykty przemysłowe - pozytywne efekty zewnętrzne wynikające z aglomeracji wzajemnie powiązanych firm i przemysłów. Dystrykty przemysłowe - lokalne skupiska małych i średnich przedsiębiorstw wyspecjalizowanych w poszczególnych etapach procesu produkcyjnego, silnie powiązane ze środowiskiem lokalnym, w oparciu o zaufanie i więzi kooperacyjne. Klaster satelitarny z dominującym udziałem przedsiębiorstw sektora MSP uzależnionych od przedsiębiorstw zewnętrznych, którego przewaga lokalizacyjna opiera się z regułuy na niższych kosztach (np. Research Triangle Park w Północnej Karolinie, region Manaus w Brazylii).

Blok kompetencji - występowanie na danym terenie różnych zdolności, które razem umożliwiają rozwój specyficznego produktu, a jedną z najważniejszych jest kompetencja ludzka. Poszczególni kluczowi aktorzy muszą być umiejscowieni w danej lokalizacji i pracować razem dla rozwoju przemysłowego. Agregacja powiązanych sektorów - wielkoskalowy typ klastra składający się z czterech zasadniczych części: segmentu produkcji dóbr finalnych, produkcji maszyn i urządzeń, wyspecjalzowanych nakładów oraz wspierających usług. Klastry pokrewne włoskim dystryktom przemysłowym, których najbardziej znanym przykładem jest słynna amerykańska Dolina Krzemowa - dominacja małych i średnich przedsiębiorstw, silnie konkurujących z jednoczesnym systemem powiązań sieciowych opartych przede wszystkim na zaufaniu.

Klaster przemysłowy - firmy i organizacje non-profit, dla których członkostwo w grupie jest ważnym elementem ich indywidualnego sukcesu i konkurencyjności. Klastry regionalne - agregacja powiązanych sektorów skoncentrowana przestrzennie w ramach regionu. Klaster typu hub-and-spoke (w bezpośrednim tłumaczeniu na polski: oś i szprycha) charakteryzujący się koegzystencją dużych lokalnych przedsiębiorstw powiązanych hierarchicznie z rozległa grupą firm sektora MSP (np. Seattle - Boeing czy Toyota City).

Klaster oparty o łańcuch wartości dodanej - jądro klastra stanowią przedsiębiorstwa sąsiadujące w łańcuchu wartości dodanej; zasadnicze znaczenie mają w tym przypadku pionowe powiązania w procesach produkcyjnych; składa się z wielu sktorów i przemysłów. Łańcuch wartości dodanej.

Obszary oparte o zasoby - okszar ten składa się z sektorów, które są wzajemnie współzależne i tworzą alianse ze względu na konieczność wytworzenia danego produktu lub usługi w kooperacji. Sieć - specyficzna forma powiązań pomiędzy aktorami gospodarczymi oparta na współzależnościach, kooperacji i zaufaniu (może, lecz nie musi być skoncentrowana przestrzennie).

Systemu technologiczne oraz sektoralne systemy innowacji i produkcji. Środowisko innowacyjne - synergia czynników ekonomicznych i instytucjonalnych na obszarach koncentracji przemysłów wysokotechnologicznych prowadząca do efektywnej kreacji i dyfuzji wiedzy oraz wydajnego procesu uczenia się

Źródło: Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową

Klastry w Polsce
Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przeprowadził badanie mające na celu zmapowanie klastrów w Polsce. W wyniku tego badania stwierdzono, że w kraju istnieje potencjał rozwoju kooperatywnej konkurencji w formie klastrów.

Przeprowadzona została analiza empiryczna 18 skupisk przedsiębiorstw usytuowanych w 8 województwach o największym, na podstawie analizy statystycznej, prawdopodobieństwie istnienia klastra. Wśród badanych skupisk wyróżniono podgrupy - klastry przemysłów wysokich technologi i klastry przemysłów tradycyjnych.

Klastry high-tech
Spośród zbadanych skupisk wyższą intensywnością współpracy z różnymi partnerami, a szczególnie ze sferą badawczo-rozwojową (B+R), cechowały się branże wysokotechnologiczne, tj. skupiska elektroniczno-informatyczne oraz farmaceutyczno-kosmetyczne. Relacje ze sferą badań utrzymuje od 70 do 90% firm z tych skupisk, podczas gdy dla wszystkich firm było to około 20%. W sektorach tych zaobserwowano pozytywną zależność zyskowności, poziomu eksportu i zaawansowania technologicznego produktów od intensywności współpracy ze sferą B+R. Sukces w branżach wiedzochłonnych w dużym stopniu zależy więc od interakcji z nauką. Najwięcej cech dojrzałych klastrów spośród zbadanych skupisk wykazały skupiska farmaceutyczno-kosmetyczne w Warszawie i Łodzi oraz elektronika w Warszawie. Trochę gorzej na ich tle wypadły pozostałe przebadane skupiska high-tech, czyli farmaceutyczno-kosmetyczne i elektroniczne w Krakowie.

Łódź i Warszawa
Klaster farmaceutyczno-kosmetyczny w Łodzi opiera się głównie na bardzo silnych powiązaniach ze sferą badawczo-rozwojową i z usługami takimi jak firmy IT czy konsultingowe. Ponadto, intensywnie współpracuje on z zagranicą, co przejawia się zarówno w handlowych transakcjach, jak też w wyjazdach pracowników. Natomiast klaster w Warszawie operuje głównie na rynku krajowym, ale firmy tamtejsze silniej współpracują z innymi firmami niż łódzkie. Przejawia się to m.in. w bardzo wysokiej skłonności do instytucjonalizacji współpracy, która prawie nie występuje w Łodzi. Relacje z władzami lokalnymi są jednak silniejsze w Łodzi, podczas gdy w Warszawie są bardzo słabe. Natomiast klaster elektroniczny w Warszawie bazuje głównie na współpracy przedsiębiorstw w ramach organizacji przedsiębiorców oraz silnej współpracy z władzami lokalnymi. Klaster ten jest również bardzo innowacyjny i otwarty na kontakty z zagranicą.

Analiza statystyczna koncentracji zatrudnienia w branżach wysokotechnologicznych w Polsce pokazała, że mają one tendencję do skupiania się w pobliżu dużych aglomeracji, zazwyczaj będących też ośrodkami akademickimi. Zalążki takich klastrów mogą więc istnieć też w Gdańsku, Poznaniu, Wrocławiu czy Katowicach.

Branże tradycyjne
Gospodarka polska to w większości branże tradycyjne. Branże te to również główni eksporterzy. Analizą empiryczną objęto przemysł meblarski, tekstylny, skórzany, spożywczy, przetwórstwo rybne, tworzywa sztuczne i budownictwo. Najwięcej cech klastrów wykazały skupiska spożywcze w województwie warmińsko-mazurskim i wielkopolskim, dwa meblarskie w wielkopolskim oraz tekstylne w Bielsku-Białej na Śląsku. Dużo cech lokalnego systemu produkcyjnego posiada też branża rybna w województwie pomorskim, co wynika między innymi z przyczyn geograficznych. Pozostałe w niewielkim stopniu reprezentują struktury klastrowe, co w szczególności dotyczy przemysłu skórzanego w Radomiu i Słupsku, plastików w Wielkopolsce oraz firm tekstylnych Dolnego Śląska. Skupiska budowlane opierają się głównie na firmach usługowych i działają niemal wyłącznie na rynku lokalnym. Firmy budowlane na Dolnym Śląsku cechuje pewien poziom współpracy, jednak podobnie jak skupisko w Poznaniu ich efektywność jest niska w porównaniu z innymi skupiskami.

Spożywczy i meble
Klastry w przemyśle spożywczym w Olsztynie i województwie wielkopolskim opierają się głównie na współpracy między przedsiębiorstwami, co przejawia się też w wysokim zaangażowaniu w różne organizacje przedsiębiorców. Ponadto, oba skupiska utrzymują znaczące relacje z władzami lokalnymi. W skupisku wielkopolskim występuje też istotna współpraca ze sferą B+R. Na współpracy z innymi przedsiębiorstwami opiera się też klaster meblarski Oleśnica-Kępno z Wielkopolski, który podobnie jak skupisko poznańskie jest innowacyjny, efektywny i utrzymuje silne kontakty z zagranicą. Współpraca między firmami dotyczy tu głównie szkoleń pracowników, zaopatrzenia i dystrybucji oraz udziału w targach. Oba skupiska meblarskie utrzymują istotne relacje z władzami lokalnymi. W Poznaniu współpraca między firmami jest słaba, jednak ta część firm, która współpracuje, posiada strukturę wspomagającą tę kooperację. Ponadto, w dosyć dużym stopniu korzystają firmy tego skupiska z usług wiedzochłonnych takich jak doradztwo techniczne, informatyczne czy marketingowe.

Kultura klastrów
W Polsce kooperatywna konkurencja dopiero "raczkuje". Nie wszystkie firmy przekonane są o opłacalności współpracy, a też często się jej obawiają i nie mają zaufania do partnerów. Tworzenie się i funkcjonowanie klastrów wspierane jest jednak przez kraje rozwinięte, gdyż w globalnej gospodarce trwałe przewagi konkurencyjne mogą być kształtowane najlepiej na poziomie lokalnym. Największe sukcesy osiągają klastry innowacyjne - skupiska przedsiębiorstw pokrewnych branż, powiązanych ze sobą więziami kooperatywnymi i konkurencyjnymi, w których istotną rolę odgrywają też więzi ze sferą badawczo-rozwojową. Innowacyjne klastry napędzają rozwój świata. Przykłady takich klastrów to Dolina Krzemowa w Kalifornii czy Cambridge w Wielkiej Brytanii. Rozpowszechnienie koncepcji, a raczej kultury klastrów w gospodarce jest więc jednym ze sposobów na podniesienie konkurencyjności poprzez wykorzystanie korzyści ze współpracy w niektórych obszarach, podczas gdy w pozostałych utrzymywana jest dynamiczna konkurencja. Znaczenie tego zjawiska dla rozwoju kraju jest coraz częściej dostrzegane przez polskie władze. Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości posiada specjalne instrumenty wspierające współpracę małych i średnich przedsiębiorstw w postaci wspólnego przystępowania do przetargów czy tworzenia sieci dystrybucyjnych. Ponadto, PARP planuje sfinansować szkolenia przedsiębiorców w zakresie klastrów. Upowszechnianie się kultury klastrów w polskiej gospodarce jest szczególnie istotne dla podniesienia jej innowacyjności - proces innowacyjny wymaga bowiem współpracy i łączenia różnych źródeł wiedzy.

Elżbieta Wojnicka,
Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową