Centra Doskonałości

Wprowadzenie
Rozwój sektora nauki i technologii w Polsce musi być oparty na efektywnym wykorzystaniu istniejących zasobów, szczególnie poprzez wzmacnianie interakcji pomiędzy badaniami podstawowymi, stosowanymi, szkolnictwem wyższym oraz sektorem przedsiębiorstw. Raport OECD z 1996 roku pt." Przegląd Narodowej Polityki Naukowej i Technicznej: Polska" (Reviews of National Science and Technology Policy: Poland) zaleca tworzenie Centrów Doskonałości (CD), w których zasoby szkół wyższych, instytutów PAN, jednostek badawczo- rozwojowych i przedsiębiorstw zostałyby połączone w oparciu o regionalne konsorcja.

Realizowany w ramach finansowanego przez UE Programu PHARE SCI TECH II " Reforma Sektora Nauki i Technologii " projekt pt. " Wstępne studia i pilotażowe wdrazanie modelu Centrów Doskonałości ". ma na celu wyposażyć polską politykę naukową w nowy instrument - Centra Doskonałości. Instrument ten umożliwia:

• zwiększenie roli nauki i badań jako czynnika podnoszącego konkurencyjność polskiej gospodarki,

• tworzenie silniejszych powiązań pomiędzy badaniami i praktyką, stymulujacych powstawanie rozwiązań innowacyjnych,

• wzmocnienie współpracy pomiędzy jednostkami naukowymi realizującymi podobne cele badawcze,

• wzmocnienie krajowego systemu innowacji poprzez stworzenie silnych struktur badawczo - wdrożeniowych,

• promocję najlepszych polskich jednostek badawczych w kraju i na arenie miedzynarodowej.

Projekt ustanowienia pilotażowych CD w Polsce realizowany jest zarzadzany, podobnie jak inne projekty w ramach programu PHARE SCI-TECH II, przez Fundację na Rzecz Nauki Polskiej, Biuro Współpracy Europejskiej. Natomiast jest realizowany przez konsorcjum utworzone przez Helsinki Consulting Group (Finlandia), Segal Quince Wicksteed Ltd. (Wielka Brytania), Progress and Business Foundation (Kraków) oraz Promasz (Warszawa). Konsorcjum to zapewnia doświadczenie związane z Centrami Doskonałości działającymi w Finlandii oraz innych krajach europejskich oraz wiedzę i doświadczenie w zakresie badań i rozwoju technologicznego w Polsce.

1. Centra Doskonałości
   Centra Doskonałości są zespołami naukowców o wybitnych osiągnięciach badawczych, współpracujących w zakresie wspólnego strategicznego tematu mającego potencjalnie duże znaczenie dla gospodarki danego kraju. Są one często określane jako "laboratoria bez ścian"(Laboratories without walls), ponieważ pozwalają na efektywne wykorzystanie najlepszych zespołów badawczych oraz zaplecza badawczego różnych instytucji, skuteczną koordynację projektów, oraz implementację wyników badań prowadzącą w konsekwencji do podniesienia konkurencyjności gospodarki. CD działają pod wspólnym kierownictwem naukowym i administracyjnym zachowując stosunkowo dużą niezależność od jednostek je tworzących. CD są niezależne organizacyjnie, ale mają zwykle oparcie w renomowanej instytucji badawczej. Program badawczy centrów ma zwykle duży wpływ na gospodarkę lub jakość życia poprze ścisłą współprace z sektorem przemysłu i innymi użytkownikami badań. Środki na zasadniczą działalność centrów pochodzą najczęściej od centralnego organu nadzorującego politykę naukową państwa i są uzupełniane środkami z innych źródeł. CD stały się ważnym narzędziem polityki naukowej w wielu krajach zaawansowanych przemysłowo.

2. Centra Doskonałości w nowej strategii badań UE
   Komisja Europejska przyjęła w styczniu 2000, z inicjatywy Komisarza ds. Badań Philliippe'a Busquina, dokument zatytułowany "W kierunku europejskiej przestrzeni badawczej" (Towards an European research area). Strategia ma na celu nadanie nowego impetu badaniom europejskim oraz stymulację aktywności przemysłu.

   W marcu 2000 odbyło się Nieformalne Spotkanie Ministrów d/s Badań w Lizbonie, w czasie którego poruszono cztery aspekty nowej polityki naukowo-badawczej UE: Centra Doskonałości, infrastruktura badawcza, sieci elektroniczne w nauce, "benchmarking" badań w Europie. Dokument dotyczący CD przedstawia sposoby identyfikacji istniejących w krajach centrów, aby zwiększyć ich "widoczność" i połączyć je w celu stworzenia wirtualnych Europejskich Centrów Doskonałości. Wymienia on kilka podstawowych pojęć, które powinny być częścią tej koncepcji:

   • "masa krytyczna" wybitnych naukowców i / lub ekspertów technicznych,

   • dobrze określona struktura (generalnie oparta na już istniejącej) oraz własny program badawczy,

   • zdolność do integracji zbliżonych dziedzin oraz do łączenia uzupełniających się umiejętności,

   • zdolność do wysokiego poziomu wymiany pracowników o wysokich kwalifikacjach,

   • wiodąca rola w systemie innowacji (podnoszenie poziomu wiedzy),

   • wysoka rola międzynarodowa oraz ścisłe kontakty naukowe i / lub przemysłowe,

   • stabilność finansowa i warunków działania w perspektywie kilku lat ( istotna dla budowania zespołu i tworzenia sieci instytucji współpracujących),

   • niezależne źródła finansowania obok finansowania publicznego.

   Dokument stwierdza, że Europa potrzebuje większej liczby znaczących i uznanych centrów doskonałości odgrywających istotną rolę w systemie innowacji. Centra takie mogą być skoncentrowane w jednym miejscu, lub mogą to być struktury współdziałające w sieci realizującej działalność naukową w sposób zintegrowany.

3. Centra Doskonałości w Polsce
   W projekcie przyjęto, że tworzone CD powinny spełniać zalecenia zawarte w raporcie OECD. Dlatego też kandydującym instytucjom postawiono następujące warunki:

   • CD musi się składać z co najmniej dwóch instytutów naukowych i co najmniej jednej organizacji - użytkownika wyników badań ; jeden z instytutów naukowych musi spełniać rolę Jednostki Wiodącej,

   • program badawczy CD musi być oparty na aktualnie najlepszych badaniach naukowych i musi zawierać elementy zarówno badań podstawowych, jak i stosowanych oraz wnosić wkład w działalność edukacyjna,

   • instytucje tworzące CD muszą utworzyć konsorcjum poprzez zawarcie formalnej umowy.

   Zaproszenie do składania wniosków opublikowano na stronach internetowych Komitetu Badań Naukowych (KBN) oraz w Rzeczpospolitej we wrześniu 1999, a przed upłynięciem terminu zamknięcia konkursu w dniu 29 października otrzymano 59 wniosków. Napłynęły one ze wszystkich sektorów badawczych: szkół wyższych, instytutów PAN i jednostek badawczo- rozwojowych. Największą grupę stanowiły wnioski ze szkół wyższych. Otrzymane dotyczyły różnych zakresów tematycznych badań. Najliczniej reprezentowane były: nowe produkty, materiały i technologie, medycyna i opieka zdrowotna, ochrona środowiska, biologia molekularna i biotechnologie, chemia i farmacja.

   Komisja selekcyjna powołana przez KBN przeprowadziła proces selekcji w trzech etapach. W ocenie Komisji najpełniej warunki konkursu spełniło 12 wniosków. Ostatecznie podjęto decyzję, aby zaproponować KBN nominację na CD pieciu najlepszych kandydatów, którzy otrzymali najwyższe oceny u wszystkich członków Komisji Selekcyjnej. Równocześnie zarekomendowano pozostałych siedem wyróżniających się wniosków do finansowania przez KBN w ramach innych strumieni finansowania.

   W dniu 30 grudnia 1999, profesor Andrzej Wiszniewski, Minister Nauki, Przewodniczący KBN zaakceptował propozycję Komisji Selekcyjnej powołania pilotażowych CD. Nominację uzyskały następujące spółki:

Utworzone "Centra Doskonałości" to zespoły prowadzące badania w określonym zakresie tematycznym na najwyższym poziomie naukowym, przy wykorzystaniu zaplecza kilku różnych instytucji. Centra Doskonałości zajmują się przede wszystkim nowymi, innowacyjnymi rozwiązaniami problemów technologicznych i problemów społecznych. Cele te realizowane są w ścisłej współpracy z użytkownikami badań: przedsiębiorstwami, instytucjami publicznymi i samorządowymi.

Zagadnieniem o znaczeniu priorytetowym dla całego projektu jest jego trwałość. Oczekuje się, że Centra Doskonałości - jako narzędzie polityki naukowej na szczeblu krajowym - odegrają wiodącą rolę w strategii innowacyjnej kraju. Doświadczenia międzynarodowe wskazują, że w chwili, gdy zespół badawczy osiąga poziom i status "Centrum Doskonałości", jest on wstanie pozyskać do współpracy przedsiębiorstwa działające w dziedzinach, w których takie centrum oferuje potencjalne możliwości innowacyjne. Spodziewane korzyści ekonomiczne sprzyjają angażowaniu się przedsiębiorstw w finansowanie działalności naukowo - badawczej.

Ostateczny efekt projektu będzie w dużym stopniu zależeć od sukcesu pilotażowych Centrów Doskonałości pod względem ich działalności badawczej oraz zdolności do pełnienia pionierskiej roli w nowej koncepcji polityki naukowej w Polsce. Pożądanym efektem projektu byłoby stworzenie "Krajowego Systemu Centrów Doskonałości". Zakładając, że co trzy lata będzie powstawać 4-5 nowych centrów, które działać przez okres 6 lat, sieć Centrów Doskonałości w Polsce składałaby się z 10 - 15 takich centrów. Ich współpraca z innymi centrami UE powinna przyczynić się przyśpieszenia integracji polskiego środowiska naukowo - technologicznego i wykorzystania jego potencjału w Europie.

Aleksander Bąkowski , ekspert Helsinki Consulting Group, bakow@hitech.com.pl